Se miramos a pirámide poboacional vemos que España é un dos países máis envellecidos da Unión Europea, sendo Galicia a segunda comunidade autónoma máis avellentada en España. Ambas presentan unha pirámide investida e regresiva, cunha base máis estreita que a zona central, feito indicativo dun aumento significativo da porcentaxe de persoas maiores.

É esta proxección demográfica onde se esconde o segredo da lonxevidade? A resposta desde a Universidade de Murcia (2012) indicaba que, se logramos “manter en hora o noso reloxo biolóxico con hábitos fixos, garantirase unha vida moito máis lonxeva e de maior calidade” (benestar). O aumento da lonxevidade contribúe decisivamente á expansión do sobreenvellecemento poboacional e á feminización da vellez, porque presentan maior esperanza de vida (Pérez e Abellán, 2010). Esta sociedade ademais de lonxeva caracterízase segundo Barone (2021) por ser dixital, global, desigual e interconectada polo que a información e o coñecemento democratizáronse e as oportunidades de cambio e transformación multiplicáronse. As mudanzas xéstanse desde dous enfoques: a defensa dos deseños centrados na persoa e a interxeracionalidade, porque son as vías óptimas para aproveitar as sinerxías colectivas.

Neste sentido, a vellez (Gutiérrez, 2010) e o envellecemento activo, saudable e exitoso (Alvarado e Salazar, 2014 e Petrettoa et. al., 2016) experimentan unha metamorfose paradigmática ao estaren centrados nunha perspectiva do desenvolvemento humano e do ciclo vital para coñecer o individuo de forma holística, diversa e inclusiva xunto aos conceptos de educación e aprendizaxe ao longo da vida (Diz, 2021).

Gañamos anos á vida, pero a ciencia pregúntase como o envellecemento pode ser máis sostible para reorganizar as sociedades e os sistemas de convivencia entre xeracións? Desde que en 1923 Ortega y Gasset publicase a idea das xeracións, o concepto modificouse notablemente (Caballero e Baigorri, 2013) (Ver Táboa 1), polo que na actualidade fálase de «constelacións xeracionais cruzadas». Ao vivir nun mundo cosmopolita e globalizado, a experiencia/vivencia da xeración global segue marcada por profundos contrastes e liñas divisorias, pero tamén por unha visión máis positiva que nos fala da presenza da solidariedade interxeracional unida á creación de lazos afectivo-emotivos e comunitarios que axudarán a reequilibrar as disparidades e semellanzas desde a corresponsabilidade e a reciprocidade das súas accións (Díaz, López e Roncallo, 2017; Gutiérrez, 2021). Búscase que os seres humanos sexan considerados membros dunha comunidade onde os dereitos fundamentais se atribúan ás persoas sen distinción de nacionalidade, raza, sexo, etnia ou idade (Millán, 2013). Crearemos así unha «aldea cosmopolita e globalizada» onde a diversidade xeracional (Ver Táboa 2) convive nun mesmo tempo e lugar supoñendo un reto, posto que todas as persoas forman parte desta aldea e deberían representar o conxunto da sociedade (sociedade para todas as idades) para lograr que sexa máis xusta, libre e igualitaria (Santos Rego, 2013).

Unha sociedade multixeracional crea un escenario para a convivencia, cooperación, colaboración e a transferencia de coñecementos e aprendizaxes ao permitir a eliminación de barreiras idadistas, de xuvenofobia ou de adultocentrismo. Todos viven o mesmo momento, pero de diferentes xeitos. Só creando espazos e tempos onde os grupos entren en contacto para aprender a convivir e a entenderse poderemos dar valor ao prefixo inter- pasando da simple interacción a unha relación construtiva para (re)facerse xuntos (Sáez, 2009). Esta coexistencia é chamada Pedagoxía da Alteridade (Ortega, 2012) xa que unha parte do eu se constrúe desde o nós/as ao crear proxectos formativos asentados en valores como democracia, solidariedade, xustiza ou equidade.

Defender un enfoque interxeracional a través de accións/actividades, prácticas, programas e intercambios implica entender que o ser humano é interxeracional na medida en que: por unha parte, o desenvolvemento humano non ten fin e, por outra, o inter- implica, desde formulación pedagóxicas, o intercambio de recursos, ensinos e aprendizaxes para lograr beneficios individuais, grupais e sociocomunitarios.

Este traballo titúlase: Interxeracionalidade como recurso educativo. Entrando na área dos recursos educativos e materiais didácticos gústame a idea de Rodríguez et al. (2021, p. 15) cando afirman a necesidade de ampliar a mirada deste concepto cara a “obxectos, materiais, lugares e accións que teñen o potencial de sustentar procesos de desenvolvemento socioeducativo desde unha dimensión máis pedagóxica” dada a profundidade de tempos e escenarios formativos. Precisamente isto é o que ocorre cando planificamos o interxeracional, pois facilitamos a construción e intercambio de saberes (coñecementos, habilidades, destrezas, actitudes, valores e normas) de quen participa no proceso, os medios e instrumentos poden responder a múltiples formatos, os recursos están ao servizo dun programa ou unha programación e/ou poden non ter intencionalidade didáctica, pero adquírena desde o uso e a utilidade que os profesionais ou equipos multiprofesionais lles asignan (Rodríguez Rodríguez, 2010). Esta consideración final introdúcenos na Pedagoxía Mesoaxiológica, é dicir, xeramos coñecemento teórico, tecnolóxico e práctico da educación para valorar como educativo calquera medio/instrumento/recurso que empreguemos para crear procesos de intervención pedagóxica ou educar (Touriñán, 2016). Deste xeito, conformamos actuacións técnico-profesionais mediadas polos instrumentos-recursos cos que se intervén en cada acción. Educamos a partir de coñecementos e experiencias previas xunto á creación de métodos e metodoloxías de ensino-aprendizaxe adaptados desde o coñecemento da educación e das áreas culturais.

Para configurar a interxeracionalidade en si mesma e como recurso educativo, que pasos previos temos que dar a nivel socioeducativo? A resposta está nos que defende Fandiño (2023, p. 17), isto é, “adquirir unha cultura do envellecemento desde a máis tenra infancia […] para aprender a envellecer”.